Detachment

Một bộ phim không nên nhạt nhòa. Nếu nó không thể hay đến hớp hồn, thì nó nên dở đến… hết hồn. Có vậy, người ta mới nhớ đến. Tôi đặc biệt thích những bộ phim gây tranh cãi. Nghĩa là một phe tâng bốc lên mây, phe kia vùi dập xuống vực.

Làm thế nào một bộ phim có thể vừa rất hay lại vừa rất dở như vậy? Tất cả, chung quy đều là quan điểm và cảm thụ cá nhân. Điều này có thể tạm ví dụ như khi xem tác phẩm của Picasso. Đến giờ người ta vẫn mải miết tranh luận về sự đẹp – xấu của những bức họa đó.

Thật ra, đấy là một chuyện tốn thời gian. Nghệ thuật vốn dĩ khá là khó để phân định rạch ròi và chấm điểm. Nghệ thuật thứ bảy cũng thế. Có những bộ phim không thể chê, cũng có phim không khen nổi, nhưng rồi lại có những bộ phim mà mọi lời phê bình sâu cay nhất sẽ trở thành vô nghĩa nếu bằng cách nào đấy, nó đã chạm đến cảm xúc của người xem trong một ngữ cảnh nào đó. (Dĩ nhiên cũng không thể phủ quyết những lời chê, bởi chúng chứng tỏ bộ phim đã không chinh phục được một bộ phận khán giả tại một thời điểm nhất định – có khi xem lúc khác, người ta sẽ cảm nhận khác).

Detachment của đạo diễn Tony Kaye là một trường hợp như vậy!

Bộ phim này có thể xem là một trong những ví dụ của sự “hoang phí tài nguyên”, mà ở đây tài nguyên là một dàn diễn viên đáng mơ ước, với Adrien Brody đứng đầu danh sách. Ngôi sao của The Pianist thủ vai một giáo viên dạy thay tên Henry Barthes. Gương mặt đượm buồn và tràn ngập vẻ cô độc của Adrien Brody như thể được dành riêng cho vai diễn này. Henry không có biên chế tại một ngôi trường cố định nào. Anh gần giống một “giáo viên cao bồi” rày đây mai đó (dù thực chất anh cũng chỉ giảng dạy luân phiên cho những ngôi trường trong vùng, khi họ cần giáo viên dạy thay một thời gian ngắn để tìm giáo viên chính thức). Ngôi trường “địa ngục” mà anh được mời đến lần này là một trường trung học ở đâu đó giữa lòng New York. Bộ phim không cần đề cập cụ thể hay sáng tác một cái tên. Người xem chỉ biết đó là trường dành cho học sinh “cá biệt”.

Phim mở đầu với một câu trích dẫn trong The Stranger của Albert Camus, và trong phim có đề cập đến một bài đọc từ The Fall of the House of Usher của Edgar Allan Poe. Xuyên suốt phim là những lời tự sự của nhân vật Henry Barthes. Có khi lời nói của anh lồng ghép vào những thước phim đang chầm chậm trôi về phía trước. Có khi anh lại ngồi đối diện với người xem, như thể đang tâm sự, nhưng cũng có thể gây lẫn lộn rằng anh đang nói chuyện với một nhân vật khác – mà với vẻ mặt đầy đau khổ của Adrien, ta có cảm giác như đấy là… cảnh sát hoặc bác sĩ tâm thần. Điều này có thể xem là một cách kể chuyện gây chú ý, nhưng đồng thời cũng gây phân tâm. Nói cách khác, phần tự sự mặt đối mặt của Henry không thực sự cần thiết trong một bộ phim vốn dĩ đã nặng nề và làm “rối não” người xem như Detachment. Hơn thế nữa, mỗi câu nhân vật phát ngôn đều đáng nghiền ngẫm, nhưng vì tần suất xuất hiện quá nhiều, người xem bị quá tải và không còn đủ tỉnh táo để suy nghĩ về những cảm xúc ẩn chứa trong từng câu thoại nữa. Có lẽ thành công mà những lời lẽ chất chứa nhiều tầng ý nghĩa này mang lại đó chính là tạo thêm bầu không khí đặc quánh cho bộ phim, nơi các nhân vật gần như không có lối thoát, mặc dù vài người trong số họ còn phân vân không biết rốt cuộc mình đang mắc kẹt ở chỗ nào.

Henry có một tuổi thơ bất hạnh. Mẹ anh chết vì tự tử. Sau đó, ông ngoại anh vào viện dưỡng lão và thường xuyên gặp ác mộng về cái chết của con gái mình. Có một vài chi tiết vụt qua rất nhanh, tạo cảm giác mơ hồ cho người xem về nguồn gốc của Henry. Rốt cuộc ông ngoại anh có phải là… bố anh hay không? Câu hỏi đó, như nhiều câu hỏi khác trong phim, đều không thể giải đáp một cách rõ ràng mà tùy thuộc ở suy nghĩ của người xem.

Lần nọ sau khi đi thăm ông trở về, trên xe buýt, Henry gặp một cô gái 15 tuổi tên Erica (Sami Gayle) làm nghề “đứng đường”. Erica theo gạ, nhưng Henry từ chối. Lần khác, anh lại mang cô về nhà, cho tá túc và chăm sóc các vết thương trên người cô (do bị khách hàng cưỡng bức). Sự xuất hiện của Erica mang lại chút kịch tính cho bộ phim (Tất nhiên bạn đừng nghĩ đến Người đàn bà đẹp. Không, đây không phải là thể loại đó!). Cô gái này tạo nên thế cân bằng cho mảng màu u tối của ngôi trường mà học sinh sẵn sàng gọi bang hội của mình đến hiếp cô giáo chỉ vì bị cô mời ra khỏi lớp. Lucy Liu thủ vai bác sĩ tâm lý Doris Parker, người có nhiệm vụ “trấn an” các học sinh, nhưng cuối cùng đã bùng nổ trong một cảnh quay có lẽ bất hợp lý nhất phim.

Một trong những học sinh “bất thường” nhất trong lớp của Henry là Meredith (Betty Kaye, con gái của đạo diễn thủ vai). Cô bé này có năng khiếu nhiếp ảnh, đã chụp vô số khoảnh khắc cô đơn cùng cực, tuyệt vọng, buồn chán, bất hạnh của mọi người mà cô gặp trong cuộc sống. Thế nhưng, niềm yêu thích nhiếp ảnh của Meredith bị bố cô vùi dập. Tổn thương sâu sắc, cô gái trẻ đã tìm đến điểm tựa tinh thần nơi thầy Henry – người duy nhất ở ngôi trường này mà cô tin có thể lắng nghe cô.

Thế nhưng, sự quan tâm của Henry dành cho học trò của mình bị một đồng nghiệp buộc tội gay gắt, rằng anh đã “chạm” vào cô bé. “Chạm” (touch) là một động từ đáng yêu biết bao, nhưng đôi lúc lại trở thành nguy hiểm. Tuyêt vọng và tổn thương khi không ai có thể hiểu và “chạm” đến mình (theo nghĩa bóng), Meredith đã có một quyết định thật đáng sợ.

Detachment có lẽ phù hợp với những người làm nghề giảng dạy, từng chịu đựng những áp lực của việc giáo dục và bản thân hệ thống giáo dục. Từ “detachment” có nghĩa là sự thờ ơ, hay như tựa dịch tiếng Việt là “hờ hững”. Với bộ phim này, đạo diễn đã có vô số cách để nói về sự hờ hững của con người với nhau, và với chính mình, như cảnh ngày hội phụ huynh học sinh vắng hoe không một bóng người, hay như cách từng nhân vật đốt cháy đời mình lúc này, lúc khác.

Hạn chế của Detachment là sự phóng đại, biến câu chuyện lẽ ra thiên về tâm lý thành một cơn ác mộng chốn học đường với màu sắc thriller. Rõ ràng trong tay đạo diễn có một nguồn tài nguyên lớn, nhưng tiếc thay bộ phim chưa thể đạt đến tầm vóc tương xứng. Có lẽ chính điều ấy đã gây tranh cãi xung quanh bộ phim vẫn có nhiều ưu điểm này.

Ưu điểm đầu tiên của Detachment là tạo nên một không gian của riêng mình và kéo người xem vào đó. Bạn gần như không thể thoát khỏi nỗi ám ảnh mà các nhân vật mang lại, kể cả khi hết phim. Thoại là ưu điểm thứ hai, tuy người xem có thể bị “bội thực”, nhưng vẫn không thể phủ nhận sự trau chuốt mà tác giả kịch bản Carl Lund đã dày công. Dựng phim là một thành công khác, bên cạnh diễn xuất không có gì phải bàn cãi của một dàn diễn viên toàn ngôi sao.

Bản thân câu chuyện cũng để lại không ít điều để suy gẫm về giáo dục – tất nhiên, đó là chủ đề chính. Tiếp đến là suy gẫm về sự ràng buộc của con người trong một môi trường xã hội. Chúng ta đã lướt qua đời nhau quá nhanh, không kịp “chạm” để cứu vớt một mảnh linh hồn? Bộ phim tràn ngập những điều để suy nghĩ, chỉ có điều giá như tầm vóc của chúng nhỏ bé hơn thì sẽ dễ được đón nhận hơn.

Mặc dù vậy, cảnh kết mang tính gợi mở khá mạnh mẽ và cho phép người xem thoát li khỏi những cảm xúc thông thường để tự lý giải cho những bế tắc của bộ phim theo một cách khác.

 

Our Rating

8 Score