Silence

Việc đạo diễn huyền thoại Martin Scorsese đã ấp ủ chuyển thể cuốn tiểu thuyết Silence hai mươi lăm năm nay đem lại một câu hỏi thú vị: Nếu được làm năm 1980 thì liệu chúng ta sẽ có một Silence khác? Bộ phim sẽ đứng đâu trong sự nghiệp đạo diễn lừng danh, bên cạnh Goodfellas (1990) và một số những phim thành công khác từ giai đoạn đó cho đến nay?

Không thành vấn đề, bởi điều quan trọng là tác phẩm của nhà văn Shûsaku Endô đã đến với màn ảnh, và người biến những câu văn thành hình ảnh vẫn không ai khác hơn là Scorsese. Phải là Scorsese, vị đạo diễn vốn lớn lên trong một gia đình Công giáo sùng đạo và đã có ý định trở thành linh mục trong thời trẻ. Không khó khăn để người xem thấy được những ảnh hưởng của tôn giáo trong phim Scorsese. Thí dụ rõ nhất là kiệt tác Taxi Driver (1976), đỉnh cao mà đạo diễn đã không thể vượt qua suốt bốn mươi năm. Nhân vật Travis Bickle vừa là anh hùng vừa là phản diện, cho thấy lằn ranh mỏng manh giữa cứu chuộc và sa ngã. Hình ảnh Bickle nói chuyện với mình trong gương là một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất trong lịch sử điện ảnh. Ta sẽ gặp lại motif này trong Silence, khi nhân vật linh mục Rodrigues nhìn xuống mặt nước và thấy gương mặt của Chúa Jesus. Có thật là Chúa đang nhìn Rodrigues hay chính bản thân của anh? Đó là câu hỏi xuyên suốt bộ phim, nói về sự im lặng và vắng mặt của Chúa giữa những đau khổ, giằng xé tột bậc của vị linh mục trẻ.

Silence không thuộc về thời kỳ nào cụ thể. Câu hỏi về một vị Thượng Đế và Ngài đứng đâu trong cuộc sống (khổ đau) của con người là câu hỏi muôn thuở. Thú vị thay, đây là bộ phim dành cho tất cả, bất kể niềm tin mạnh hay yếu vào Chúa, hay thuộc bất kỳ niềm tin nào, vì ai cũng có cho mình một điều quan trọng nhất trong cuộc đời này. Phải trả giá đến đâu để giữ hoặc từ bỏ niềm tin ấy? Và như thế nào mới thật sự là từ bỏ?

Phim lấy bối cảnh ở nước Nhật thế kỷ mười bảy, khi đạo Công giáo mới được truyền vào đất nước này không lâu thì bị đàn áp dữ dội. Chính quyền nhìn thấy niềm tin và những giảng dạy về một Chúa Trời xuống thế chết cho con người ít nhất là không có ích lợi, và tệ nhất là một mối đe dọa cho đất nước mặt trời mọc.

Khi được hay tin cha Ferreira (Liam Neeson) đã bỏ đạo và sinh sống như một người Nhật, thậm chí có vợ thì hai vị linh mục người Bồ Đào Nha, Rodrigues (Andrew Garfield) và Garupe (Adam Driver) không tin, quyết tâm đến Nhật để tìm Ferreira (vốn là thầy của họ), đồng thời góp phần truyền giáo. Hành trình dài và cam go, vì đạo Công giáo đang là bất hợp pháp ở Nhật. Điều này cũng có nghĩa hai Cha sẵn sàng chết trong quá trình truyền bá Đức tin, hay nói cách khác, tử đạo.

Những giáo dân ở Nhật, dù phải trốn chui trốn nhủi, đón tiếp hai vị linh mục như những người hùng; họ như được giải thoát khỏi cơn đói khi có linh mục làm lễ, nghe họ xưng tội. Niềm tin của họ khiến Rodrigues cảm động và “tiếp thêm sức mạnh” cho anh.

Niềm hăng say không kéo dài được bao lâu, khi quân Nhật, đứng đầu bởi vị quan Inuoe Masashige (Issey Ogata) đã ngửi ra mùi của những người Công giáo trong làng. Cách “kiểm tra” của họ bắt đầu từ việc bắt người làng đạp lên ảnh Chúa đến nhổ nước bọt vào Thánh giá. Ba người dân làng ngoan cường từ chối  và họ bị treo trên những cây gỗ giống Thánh giá cho sóng thủy triều đánh đến chết sau vài ngày, trước mặt những người còn lại, và hai vị linh mục đang nấp ở xa. Trong sự im lặng chỉ có tiếng sóng biển, Mokichi, một trong ba người bị treo, cất lên bài hát ca tụng Chúa. Nước gột rửa và tiếng hát tạo nên một cảnh khó quên. Tính biểu tượng nói riêng, và những thủ pháp của phim nói chung đều vừa phải, tiết chế – đức tính quan trọng nhất của bộ phim. Phần quay phim tinh tế cũng là thành công của bộ phim. Luôn có một khoảng cách không quá gần trong những cảnh tra tấn, khiến người xem có cảm giác họ đang ở góc nhìn của một vị Chúa không can thiệp vào những đau khổ của con người.

Phim như một lời cầu nguyện: mở đầu bằng màn đêm, tiếng côn trùng, và sự im lặng; kết thúc cũng bằng sự im lặng, như muốn để người xem suy nghiệm. Khi những âm thanh nổi lên, là lúc người xem ước gì có lại sự im lặng. Đó là những tiếng rên xiết trước những kiểu tra tấn khác nhau: dội nước sôi lên người, ném xuống biển, nhất là treo ngược người lên, đầu ở dưới đất, cho chảy máu từ từ đến chết. Quân Nhật tra tấn bốn con chiên của Rodrigues như thế trước mắt anh, để anh phải đứng trước lựa chọn bỏ đạo để cứu họ. Giống như câu thành ngữ, chết thì dễ, sống mới khó, việc sống và chết vì đạo cũng thế. Những người dân Nhật hy vọng về một thiên đàng, nơi họ không còn làm lụng cực khổ và đóng thuế. Với Rodrigues, chết vì Đức tin là diễm phúc, thậm chí là cả ước mơ? Nhưng họ có nên sống tiếp để đấu tranh?

Người Nhật không chỉ bẻ gãy cơ thể, ý chí, mà còn bẻ gãy cả lịch sử, cả câu chuyện của những vị truyền giáo. Xảo quyệt, tàn độc, nhưng người Nhật trong bộ phim, đứng đầu là Masasighe, không phải là quái vật, cũng như Rodrigues không phải là người hùng. Masasighe cởi mở giải thích quan điểm của nước Nhật: nước Nhật là “vùng đầm lầy” và đạo Kitô sẽ không bén rễ được. Nhân vật này là một trong những thành công lớn nhất của phim. Dàn diễn viên người Nhật đều gây ấn tượng mạnh, nhất là Kichijiro (Yosuke Kubozuka), kẻ phản bội, rồi hối lỗi, rồi lại phản bội.

Cao trào của phim khi Rodrigues gặp lại Ferreira và đối mặt với quyết định của đời mình là những giây phút xé lòng, để lại cho người xem muôn vàn câu hỏi và suy nghĩ. Tuy nhiên sau cao trào đó, phim giãn ra như một hơi thở dài, như một nốt trầm và đi đến một hình ảnh kết thúc chứa đầy hy vọng bất ngờ. Rốt cuộc, ít nhất là với Rodrigues, vẫn luôn tin, và tin cả trong nghi ngờ và tuyệt vọng, Chúa đã không vắng mặt và im lặng.

Silence không phải là kiểu phim cho người xem cảm giác thoải mái, trả lời những câu hỏi mà nó đặt ra. Đây không phải là ba tiếng đồng hồ thoát ly hiện thực. Trái lại, đây là kiểu phim sau khi màn ảnh đen lại, sẽ tóm lấy người xem, bám theo họ trong suốt cuộc đời.

Our Rating

10 Score