The Tree of Life

THE TREE OF LIFE
Một cành cọ cho muôn thế hệ

Tháng Năm năm 2011, tại Cannes, tác phẩm thứ năm của bậc thầy lập dị Terrence Malick đã bước vào hàng ngũ những phim bị khán giả chê dữ dội nhất, cùng với L’aventurra (1960), Taxi Driver (1976), L’argent  (1983), Twin Peaks (1992), Pulp Fiction (1994), và nhiều phim khác trước đó. Vài ngày sau, ban giám khảo, đại diện bởi Robert De Niro, trao Cành Cọ Vàng cho The Tree of Life, như thể để kiêu hãnh chứng tỏ rằng Cannes vẫn luôn là Cannes.

Cho đến nay, vị thế của bộ phim vẫn không ngừng tăng lên. Trở thành một cột mốc trong sự nghiệp đã gặt hái rất nhiều lời ca ngợi của Malick, Tree đánh dấu bước thoát ly hẳn khỏi cách kể chuyện tuyến tính thông thường. Thay vào đó, ngôi sao của phim là những âm thanh, hình ảnh hoàn mỹ, những lời voice-over như những lời cầu nguyện. Những phim trước, đặc biệt là The Thin Red Line (1998 – cuộc trở lại sau hai mươi năm nghỉ làm phim của ông – đã nhá nhem định hình phong cách của đạo diễn, nhưng đây là bước đi quyết liệt, sẽ nối tiếp với To the Wonder (2012), có thể nói là cực đoan trong phong cách Malick. Tất cả những lựa chọn nghệ thuật của ông góp phần chứa đựng những suy tưởng sâu rộng trong một câu chuyện tham vọng trở thành câu chuyện vĩ đại nhất từng được kể.

Đó là câu chuyện của gia đình O’Brien, tại một vùng ngoại ô êm đềm bang Texas, thập niên 60. Phim mở đầu với người mẹ (Jessica Chastain), nhận được một bức điện tín và bật khóc. Khán giả chỉ nhìn thấy, chứ không nghe âm thanh đau đớn nhất của bộ phim, vì biên tập âm thanh đã chọn im lặng trong cảnh này. Khán giả cũng chỉ suy ra rằng bức điện tín báo tin cái chết của người con trai nơi chiến trường. Gia đình O’Brien rơi vào hố sâu đau đớn vì một linh hồn hiền hòa bị cắt lìa khỏi đời sống quá sớm và đột ngột.

Vị đạo diễn từng là giáo sư Triết học hiểu rõ hơn ai hết rằng mất mát là điều ai nấy đều đã từng trải qua. Đặc biệt khi họ có niềm tin vào một Thượng Đế tốt lành thì câu hỏi “Tại sao?” càng đau đớn. Chẳng thế mà phim mở đầu bằng trích dẫn sách Job trong Thánh Kinh, cuốn sách kể câu chuyện về một người ở hiền nhưng mất tất cả mà vẫn tin cậy vào Chúa.  Toàn bộ phim là câu hỏi “Tại sao” to tướng, nhất là từ người mẹ mất con. Bà O’Brien, với phần voice-over, bắt đầu tìm câu trả lời bằng việc đi sâu vào tâm của lòng mình.

Một cách ngoạn mục, phim chuyển sang một trường đoạn về sự hình thành vũ trụ sau vụ nổ Big Bang. Rồi trái đất, biển, núi, cây cỏ xuất hiện. Trường đoạn đồng hành với bản nhạc cầu hồn (Requiem) Lacrimosa 2, được soạn năm 2008 nhưng nghe như vọng vang từ nhiều thế kỷ trước. Tách ra khỏi bộ phim và bản nhạc, trường đoạn ấy có thể dùng như một phim tài liệu khoa học ngắn, nói lên sự tỉ mỉ của những nhà làm phim, nhất là trong khâu kỹ xảo hình ảnh.

Khán giả của thời đại bùng nổ thông tin không sẵn sàng trước những cái lạ như thế này. Đỉnh điểm của sự la ó và hết kiên nhẫn của khán giả là cảnh hai con khủng long. Một con khủng long bị thương nằm bên bờ biển. Con khủng long thứ hai xuất hiện, đạp lên đầu con vật tội nghiệp, quan sát một lúc, rồi bỏ đi. Cảnh khó chấp nhận nhất này, theo tôi là một trong những cảnh hay nhất, liên quan nhất, nói lên nhiều nhất trong một bộ phim ngập tràn ý nghĩa. Con khủng long không hại đồng loại nói lên sự giao hòa, dung thứ giữa những đối nghịch của vũ trụ, sẽ được thể hiện rõ thêm nơi nhân vật Jack thiếu niên.

Kế đến là trường đoạn của lịch sử gia đình O’Brien. Đám cưới, rồi ba đứa con trai kháu khỉnh lần lượt ra đời. Toàn bộ phim là bản giao hưởng của âm thanh và ánh sáng. Có thể “pause” phim ở bất kỳ một cú máy, một giây nào, chụp lại, và dán lên tường làm poster được. Trường đoạn ba đứa trẻ là ví dụ rõ nhất. Cảnh sống của gia đình trong những năm 50 êm đềm như một giấc mơ. Góc nhìn của phim chuyển sang người con cả Jack từ lúc nào không rõ. Trong mắt Jack, những tháng ngày niên thiếu của cậu, với diễn xuất tự nhiên chân thật của Hunter McCracken, người mẹ đẹp như một thiên thần. Trong một cảnh thơ ảo, bà chơi đùa với một con bướm, một trong những ký ức tuyệt đẹp, đồng thời cho thấy sức mạnh của kỹ xảo hiệu quả.

Những lời dạy của mẹ được Jack ghi khắc kỹ, yêu thương mọi người và mọi vật, hãy sống theo ơn Thánh (grace) chứ đừng theo tự nhiên (nature). Đối nghịch với người mẹ hiền từ là người cha nghiêm khắc, gia trưởng (Brad Pitt), người mà Jack gán cho là đại diện của “nature”. Ông dạy cho những đứa con sự cứng rắn và những kỹ năng để sống sót trong thế giới cạnh tranh khắc nghiệt. Những luật lệ vô lý và cách đối xử với vợ đã cấy vào lòng cậu bé Jack sự ghét giận. Và lúc ông O’Brien gặp thất bại trong sự nghiệp là lúc ta bắt đầu thấy lòng thương đối với ông từ gia đình, nhất là từ Jack. Phút hòa giải giữa hai cha con là một trong những khoảnh khắc xúc động nhất phim. Tâm lý của các thành viên trong gia đình, nhất là mâu thuẫn nội tâm của Jack, được thể hiện nhuần nhuyễn. Các diễn viên của Terrence Malick ít được đề cao về diễn xuất. Đây là một điều bất công với vị đạo diễn, khi chỉ cần xét riêng bộ ba diễn viên trong phim này.

Phim nhảy cóc khoảng gần bốn mươi năm, khán giả gặp một người đàn ông trung niên (Sean Penn), rất có thể là Jack, đang sống và làm việc giữa một rừng cao ốc, trông không có vẻ gì là hạnh phúc. Phải chăng ông đã trở thành bố của mình? Quang cảnh khác quá xa những gì Jack có thuở còn nhỏ. Cuối phim là sự tìm về trở lại trong nội tâm của Jack, nơi ông gặp lại gia đình, những gì ông trân quý nhất suốt cuộc đời. Terrence Malick chứng tỏ ông vẫn còn có thể đẩy hình ảnh và cảm xúc lên mức độ thậm chí cao hơn trước trong trường đoạn cuối khó quên này.

Phim Malick thường hay bị chỉ trích về những cú máy, những hình ảnh chèn vào khá ngẫu nhiên, có thể bị xem là không thiết yếu cho câu chuyện. Những cái cây, cầu thang, gác xép, thác nước, và khủng long (!). Thế nhưng, chẳng ngẫu nhiên khi cái tên Malick đã trở thành một tính từ. Điện ảnh của ông di chuyển trong một tần số riêng. Nếu để ý kỹ, khán giả có thể thấy rất nhiều sự đầu tư tinh tế trong những chi tiết, chẳng hạn bà mẹ xức thuốc cho vết trầy trên chân con, hay khi Jack ghen với đứa em mới sinh, và nhiều nhiều nữa những kinh nghiệm khi lớn lên của cậu bé Jack. Chỉ có đôi mắt nhân văn mới bao trùm những khía cạnh giản dị mà chân thật như vậy. Những hình ảnh tưởng như không dính dáng, liên quan gì với nhau đều có sự xuất hiện của một nhân vật xuyên suốt: Ánh sáng. Người xem có thể dành một lần xem chỉ để chiêm ngưỡng ánh sáng dưới góc độ nhiếp ảnh cũng thỏa thuê thị giác. Những lúc tối tăm nhất càng thấy ánh sáng nổi bật. Ánh sáng phủ tràn cả trong những giây phút tăm tối nhất của gia đình O’Brien. Gần cuối phim, ta thấy một chiếc mặt nạ bị vứt trôi sông. Hình ảnh hơi bất ngờ, không rõ có ý gì. Người viết thì nghĩ, những gì được gọi là nghệ thuật hiện nay có nhiều mặt nạ quá, mà ít cây, ít ánh sáng.

Dòng cuối cùng của phim, lời của bà O’Brien: “Con dâng con của con cho Người” đã trả lời những câu hỏi từ đầu phim, nối liền một vòng tròn với lời đề từ đầu phim, kết tinh nhiều ngàn năm triết học. Những người nhận định rằng The Tree of Life thiếu sự mạch lạc, theo tôi đã bỏ lỡ quá nhiều. Dòng thoại này chỉ là trong suy nghiệm của Jack năm mươi tuổi, vang vọng lại một trong những cú máy thần nhất trong phim, khi bà mẹ ẵm Jack một hai tuổi, chỉ lên trời, “Đó là nơi Chúa sống đó”. Gương mặt của Chastain biểu lộ sự mừng rỡ, phấn khích như người vừa tìm thấy một báu vật. Giả như Jack O’Brien đã mất tôn giáo thì cũng không thể không tin người mẹ ấy. Người mẹ đã khuất vẫn còn đó, vẫn dạy dỗ, ủi an người con.

Quả thực, phần lớn phim là những gì trong tâm tưởng, hoài niệm, suy tư của nhân vật, nhưng vẫn là một chỉnh thể trần thuật hoàn hảo. Terrence Malick đã quán triệt trường phái điện ảnh mang tên mình. Dù bạn có bao giờ nhìn vào những tán cây lao xao trong gió, tin rằng Chúa đang nói chuyện với bạn, rằng Người đã yêu bạn từ trước khi tạo thiên lập địa, viết cho bạn một kế hoạch vào cuộc đời mầu nhiệm này; dù bạn chẳng tìm thấy câu chuyện nào của chính mình trong phim, thì việc khoản đãi các giác quan của bạn bằng món quà từ một nhà làm phim quá rộng rãi, khao khát muốn chia sẻ sự hiểu biết của mình, cũng là một trải nghiệm đáng có.

The Tree of Life vượt lên trên những mong đợi từ một tác phẩm nghệ thuật. Bộ phim đi xuyên thời gian và sẽ sống lâu hơn một đời người.

Our Rating

10 Score